संस्कृतव्याकरणपाठाः - श्री एन्.के रामचन्द्रः।

१. निष्ठा ।

    वाक्येषु क्रियाव्यापारसूचनायां कृत्यप्रत्ययान्तपदान्यपि प्रायः प्रयुज्यन्ते।

        उदा-   कृतवान्      कृतवती      कृतवत्

                कृतः         कृता         कृतम्

    एषु कृतवान्, कृतवती, कृतवत् इत्येते क्तवतु प्रत्ययान्तानि - कृतः,कृता,कृतम् इत्येते क्त प्रत्यान्तानि च भवन्ति। भूतार्थवृत्तेः धातोः एतौ स्याताम्। क्त, क्तवतु प्रत्ययौ निष्ठासंज्ञौ स्तः। (क्तक्तवतुनिष्ठा इति सूत्रम्)। तत्र क्त प्रत्ययः भावकर्मणोः एव (तयोरेव कृत्यक्तखलार्थाः इति सूत्रेण) क्तवतु प्रत्ययः कर्तरि प्रयुज्यते। (कर्तरि कृत् इति सूत्रम्)

क्तान्तस्य उदाहरणम् -

        स्नातं मया - भावे प्रयोगः।

        स्तुतः त्वया विष्णुः - कर्मणिप्रयोगः।

क्तवत्वन्तस्य उदाहरणम् -

        विष्णुः विश्वं कृतवान्।

गत्यर्थधातवः अकर्मकधातवः, श्लिष्, शीङ्, स्था, अस्, जनि, रुह्, जीर्, एभ्यः धातुभ्यः क्त प्रत्ययः कर्तरि भावकर्मणोश्च स्यात्।

        गङ्गां गतः, गङ्गां प्राप्तः, लक्ष्मीम् आश्लिष्टः हरिः।

अन्यान्युदाहरणानि-

        इत्यादयः पलायिताः.

        भवान् किमर्थमागतः।

        वयं वृत्रेण पीडिताः।

        तौ सुहृदै गृहं गतौ।

        श्रीकृष्णः पृथुकं भुक्तवान्।

        ते क्षुधा पीडितः।

        काकेन निवारिताः।

        मृताः मत्स्याः दृश्यन्ते।

 

*         *         *

Sun, 18 Apr 2010 12:16:27 UTC