लौकिकन्यायानि समाहरणम्,विवरणम्- डो.विजय् कुमार्

अजाकृपाणीयन्यायः (काकताळीयन्यायः, खल्वाटबिल्वीयन्यायः) (अजाम् कृपाणम् च अधिकृत्य कृतो भवति अयम् न्यायः)।             

        अविचारितया आगता अजा कृपाणसम्पर्केण हता। एतदेव अस्य न्यायस्य संगतिः।

अयमेव काकताळीयन्यायः,खल्वाटबिल्वीयन्यायः इति च व्यवह्रियते। अस्य एकमुदाहरणम् श्रीहर्षस्य खण्डनखण्डखाद्ये द्रष्टुम् शक्यते-'पाणौ पञ्च वराटकान् पिधाय कश्चित् पृच्छति कति वराटका इति। पृष्टश्चाजाकृपाणीयन्यायेन वदति पञ्चेति'। अस्य न्यायस्य व्याखयानान्तराणि बहूनि दृश्यन्ते।

१. कण्डूयनार्थम् स्तंभादौ शिथिलबन्धखड्गे अजा ग्रीवाम् प्रसारयति । यदृच्छया च ग्रीवा छिद्यते तथा भूतः अजाकृपाणीयन्यायः काकतालीयन्यायसदृशः।

२. खड्गयुद्धसमये यदृच्छया अगता अजा खड्गपातेन हता ।  तामुद्दीश्य कृतोयम् न्यायः।

३. वर्धमानः स्वस्य गुणरत्नमहोदधौ अमुम् न्यायम् एवम् व्याकरोति - यथा भुमिम् खनन्त्या अजया आत्मावधाय कृपाणे दर्शितः ,तत्तुल्यम् वृत्तम् केनचिदात्मविनाशाय कृतमजाकृपाणीयम्।

Fri, 12 Feb 2010 05:36:38 UTC